XIII Wielka Lekcja Geografii 2019

im. Zbyszka Łuczaka

współorganizatorzy
Łódzki Klub Trekkingowy i Uniwersytet Łódzki

15 listopada 2019 r.

Temat: Góry – misterium przyrody

Miejsce: Wydział Prawa i Administracji UŁ, Aula Czerwona
Patronat

Rektor Uniwersytetu Łódzkiego
Prof. dr hab. Antoni Różalski

Dziekan Wydziału Nauk Geograficznych
Prof. UŁ dr hab. Bogdan Włodarczyk

Nagrody

Prezesa Zarządu TVP SA
dla Najlepszej Szkoły w wysokości 5.000 zł

Puchar Jego Magnificencji Rektora Uniwersytetu Łódzkiego
dla Najlepszego Geografa

XIII Wielka Lekcja Geografii jest poświęcona górom, których wielkim admiratorem był jej Twórca, zmarły 15 maja 2018 r. Zbyszek Łuczak, wybitny Łodzianin, twórca i dyrektor Explorers Festival w latach 1999–2017. Można najkrócej określić to wydarzenie jako wielkie święto przygody i podróży. Była to jedna z największych tego typu imprez w Europie. Części-córki Festiwalu, takie jak Wielka Lekcja Geografii na Uniwersytecie Łódzkim i Laboratorium Przygody na Politechnice Łódzkiej, miały na celu kształtowanie pięknych postaw i charakteru młodego pokolenia u progu studiów wyższych oraz popularyzowanie osiągnięć współczesnej nauki i wybitnej dydaktyki.

Przyjaciele Zbyszka Łuczaka postanowili kontynuować jeden z projektów: Wielką Lekcję Geografii, w hołdzie jej pomysłodawcy oraz dla dobra przyszłych studentów.

Celem tegorocznej Wielkiej Lekcji Geografii jest przedstawienie teatru przyrody gór nieożywionej i ożywionej, w tym z udziałem Człowieka. Na ten spektakl składają się akty poświęcone genezie gór, ich rzeźbieniu, delikatnej
i kapryśnej naturze gór, a także wspaniałym ludziom gór. Narracje przeprowadzą wybitni naukowcy, głównie z uczelni łódzkich i Uniwersytetu Jagiellońskiego.

8.00 – 9.00 Rejestracja szkół;

8.45 – 8.55 – wejście uczniów do auli;

prowadzenie i nadzór nad realizacją harmonogramu: prof. UŁ dr hab. Zbigniew Rdzany, dr Wojciech Tołoczko

9.00 – 9.15 – rozpoczęcie: powitanie Uczestników i Gości oraz otwarcie WLG:

  • Dziekan Wydziału Nauk Geograficznych UŁ prof. UŁ dr hab. Bogdan Włodarczyk
  • Dr Jacek Karczewski: Wspomnienie o Zbyszku Łuczaku

9.20 – 10.00 – Wykład 1

  • UŁ dr hab. Piotr Czubla: Z głębin oceanu na tatrzańskie wierchy, czyli jak powstają góry

10.00 – 10.40 – Wizualizacja 1

  • Dr inż. Jacek Karczewski: Górskie fascynacje Zbyszka Łuczaka

10.40 – 11.20 – Wykład 2

  • Dr Piotr Kłapyta: Jak lodowce zmieniły oblicze rzeźby Tatr – zlodowacenia tatrzańskie w świetle najnowszych wyników badań geomorfologicznych

11.20 – 12.00 – Wizualizacja 2

  • Mgr Małgorzata Frydrych: Inselbergi, tory, karlingi… – cuda natury na trekkingowym górskim szlaku, czy klasyczne skutki znanych procesów?

12.00 – 12.30 – przerwa; zwiedzanie wystawy fotografii: Góry Zbyszka Łuczaka

12.30 – 13.10 – Wykład 3

  • UŁ dr hab. Dominik Kopeć: Dlaczego musimy chronić przyrodę Tatr?

13.10 – 13.45 – Test konkursowy (prof. UŁ dr hab. Zbigniew Rdzany, dr Wojciech Tołoczko,   Wolontariusze UŁ i ŁKT)

13.50 – 14.30 – Wykład 4

  • Dr Justyna Cząstka-Kłapyta: Kosmogoniczne wątki w kulturze ludów Podtatrza

14.30 – Ogłoszenie wyników testu, wręczenie nagród przez J.M. Rektora i Organizatorów

14.45 – 14.50 Zakończenie Wielkiej Lekcji Geografii

organizator zastrzega sobie prawo do zmian w programie

Prof. UŁ dr hab. Piotr Czubla
Uniwersytet Łódzki, Wydział Nauk Geograficznych, Pracownia Geologii

Absolwent Wydziału Geologii Uniwersytetu Warszawskiego. Wykładowca w Instytucie Nauk o Ziemi Uniwersytetu Łódzkiego.
Od dzieciństwa zafascynowany Ziemią, jej budową, rzeźbą, historią geologiczną, i tak już zostało…
Zajmuje się geologią czwartorzędu, paleogeografią, petroarcheologią, zagrożeniami geologicznymi. Eratyki (skały przywleczone przez lód ze Skandynawii) wykorzystuje do odtwarzania kierunków i dróg napływu lądolodów na obszar Polski. W poszukiwaniu miejsc pochodzenia eratyków przewędrował wzdłuż i wszerz Skandynawię i bałtyckie wyspy. Dynamikę lądolodów połączył z balistyką, analizując surowce wykorzystywane do wyrobu kamiennych kul armatnich. Nieobce są mu też paleolityczne pięściaki i inne narzędzia kamienne. Jako wykładowca uniwersytecki preferuje zajęcia terenowe, które pozwalają skonfrontować teorię z praktyką.
Autor licznych artykułów w krajowych i międzynarodowych czasopismach naukowych, współautor akademickiego przewodnika do ćwiczeń z geologii i podręczników do nauczania geografii fizycznej w szkołach średnich. Popularyzator wiedzy geologicznej i geograficznej. Wolne chwile, szkoda że tak trudne do wygospodarowania, poświęca aktywnej turystyce i makro-fotografii przyrodniczej.

Wykład: Z głębin oceanu na tatrzańskie wierchy, czyli jak powstają góry

Teoria tektoniki płyt, będąca jednym z największych osiągnięć nauk przyrodniczych w XX wieku, w przekonywujący sposób wyjaśnia nie tylko procesy górotwórcze, ale i wszystkie pozostałe zjawiska endogeniczne. Ich przebieg i intensywność są uzależnione od energii pochodzącej z wnętrza Ziemi. Dawne próby wyjaśnienia genezy pasm górskich w oparciu o teorię geosynklinalną upadły pod naporem kolejnych odkryć w dziedzinie nauk o Ziemi. Tektonika płyt pozwala przedstawić system ziemski jako spójną całość.
Na wykładzie przedstawione zostaną różne typy gór świata, ale największy nacisk położony zostanie na budowę i rozwój tych najrozleglejszych, najwyższych i najliczniejszych, tj. pasm fałdowo-nasunięciowych. Omówione zostaną procesy zachodzące na różnych granicach płyt i wskazane czynniki mające wpływ na rozwój pasm górskich oraz ich późniejszy stopniowy zanik.

Dr inż. Jacek Karczewski
Instytut Energetyki

Pracownik naukowy i dyrektor Oddziału Techniki Cieplnej „ITC” w Łodzi Instytutu Energetyki. Z zamiłowania: podróżnik, krajoznawca, narciarz (Przodownik Narciarski PTTK), fotograf, miłośnik gór i przyrody. Autor artykułów w czasopismach górskich i turystycznych („Pamiętnik PTT”, „Góry”, biuletyn OŁ PTT „Zakos”, biuletyn ZW PTTK „Wędrownik” i in). Organizator i uczestnik wyjazdów w góry Europy, Azji (Kaukaz) i Ameryki (Apallachy). Zdobywca Korony Gór Polski. Autor licznych wysokogórskich zjazdów narciarskich w Tatrach, uczestnik pierwszego powojennego przejścia narciarskiego Świdowca w Karpatach Wschodnich. Interesuje się nie tylko poznaniem gór pod kątem geograficznym i przyrodniczym ale również ich kulturotwórczego oddziaływania na człowieka. Wróg traktowania gór jako boiska sportowego, głęboko przekonany o tym, że świat gór to nie przeciwnik, którego należy pokonać, tylko przyjaciel, w towarzystwie którego człowiek doskonale się czuje. Pilot prawie wszystkich wypraw organizowanych przez Zbyszka Łuczaka.

Wizualizacja: Górskie fascynacje Zbyszka Łuczaka

Patron Wielkiej Lekcji Geografii – Zbyszek Łuczak, zanim dał się poznać jako twórca i dyrektor „Explorers Festival” organizował wyprawy w góry Europy. W myśl zasady: „Nie musisz być alpinistą by wejść na wysokie wierzchołki Alp”, były to wyjazdy „dla każdego”. Jak sam napisał: „Na wyprawę zabierałem 40-45 osób(…). Nie były to wyprawy komercyjne. Interesowała mnie przygoda, podróż. Jeździli lekarze, nauczyciele, pracownicy różnych zakładów pracy. Nie było środowiska, które nie zahaczyło o którąś wyprawę. Tak wszystko organizowałem, że mógł wziąć udział 14-latek i 70-latek.”
Prezentacja przybliży sposób patrzenia Zbyszka na góry oraz Jego pojmowanie świata przyrody. Wybierzemy się w Alpy, Pireneje, do Norwegii i na Korsykę. Nie zapomnimy o największej Jego miłości, czyli o Tatrach. Może po zobaczeniu tych materiałów lepiej zrozumiemy, dlaczego twierdził, że „tam wysoko, w obliczu drzemiących olbrzymów skalnych, usiłujemy odnaleźć jakąś cząstkę prawdy o nas samych. Pojawiamy się, by rozliczyć się ze sobą i dokonać obrzędu samooczyszczenia. Przywracamy sobie wiarę w rzeczy najważniejsze – drugiego człowieka, łączące nas więzi i uczucia, którymi winniśmy się obdarzać. Dostrzegamy głęboki sens najprostszych słów i gestów. Za każdym razem towarzyszy nam przekonanie, że wracamy do źródeł, do tej szczególnej więzi między człowiekiem i górą, po to, by rozpocząć od nowa wędrówkę przez życie.”

Dr Piotr Kłapyta
Uniwersytet Jagielloński, Instytut Geografii i Gospodarki Przestrzennej
Zakład Geomorfologii

Doktor geografii, geomorfolog. Naukowo zaangażowany w badania rzeźby glacjalnej i peryglacjalnej Karpat Zachodnich i Wschodnich (Tatry, Czarnohora, Świdowiec, Góry Rodniańskie) oraz studia nad osadami czwartorzędowymi środowisk wysokogórskich. Szczególnym zainteresowaniem darzy lodowce gruzowe. Laureat dyplomu im. Eugeniusza Romera ustanowionego przez Komitet Nauk Geograficznych PAN za najlepszą pracę doktorską z zakresu geografii fizycznej oraz laureat konkursu Stowarzyszenia Geomorfologów Polskich na najlepszą pracę doktorską z dziedziny geomorfologia.
Panoramista górski, autor ponad 200 panoram z Karpat  Zachodnich, Wschodnich oraz licznych opracowań panoramicznych w przewodnikach górskich.
Przewodnik beskidzki, pilot wycieczek i podróżnik, organizator wyjazdów w pasma górskie Karpat i Bałkanów. Multiinstrumentalista (trembita, fłojera, telenka, sopiłka, okaryna, dutka) i miłośnik folkloru karpacko-bałkańskiego. Wraz z żoną Justyną bada i propaguje kulturę muzyczną i ludową łuku Karpat. W ostatnim okresie zaangażowany w badania kolęd huculskich i problematykę kolonizacji wołoskiej. Pomysłodawca i koordynator Międzynarodowych Festiwali Huculskich: „Za głosem trembity 2006”, Festiwalu im. Stanisława Vincenza 2008” oraz Międzynarodowego Festiwalu Huculskiego „Słowiańska Atlantyda 2012”, organizowanych w celu propagowania wspólnych wartości kulturowych na obszarze łuku Karpat oraz przywrócenia  przesłania i myśli Stanisława Vincenza w kulturze narodowej.

Wykład: Jak lodowce zmieniły oblicze rzeźby Tatr – zlodowacenia tatrzańskie w świetle najnowszych wyników badań geomorfologicznych

Rzeźba lodowcowa jest nieodłącznym elementem krajobrazu wszystkich obszarów wysokogórskich. Określana jest ona także jako rzeźba typu alpejskiego. Ostre skalne granie, pionowe ściany, głębokie u-kształtne doliny, progi skalne, kotły ze skalnymi misami wypełnionymi wodami stawów, czy zwały moren w dnach dolin, to tylko niektóre z efektów działalności lodowców widoczne dziś w rzeźbie Tatr. Trudno jest sobie wyobrazić jak wyglądałby krajobraz tych gór, gdyby w przeszłości nie były rzeźbione przez lodowce. Fenomen zlodowacenia Tatr budzi niesłabnące zainteresowanie badaczy od ponad półtora wieku. Ostatnie lata przyniosły bardzo duży postęp w badaniach zlodowaceń tatrzańskich, poczynając od pojawienia się nowych technik detekcji form polodowcowych, możliwości trójwymiarowego modelowania lodowców i wreszcie bezwzględnego datowania form i osadów glacjalnych.
Kiedy i dlaczego w Tatrach dominowały lodowce, jak wyglądało ostatnie zlodowacenie Tatr oraz kiedy ostatecznie wytopiły się tatrzańskie lodowce? To tylko niektóre zagadnienia, które zostaną zaprezentowane podczas wykładu.

Mgr Małgorzata Frydrych
Uniwersytet Łódzki, Wydział Nauk Geograficznych, Katedra Geografii Fizycznej

Doktorantka oraz pracownik naukowo-dydaktyczny Uniwersytetu Łódzkiego. Ukończyła studia geograficzne ze specjalnością geoekologia z ekofizjografią na Wydziale Nauk Geograficznych UŁ. Jest laureatką konkursu na najlepsze prace magisterskie z geografii w Polskim Towarzystwie Geograficznym i na Wydziale Nauk Geograficznych UŁ (2014); nagrodzona medalem UŁ Universitas Lodziensis Alumno Laude Dignissimo.
Publikuje artykuły naukowe w zakresie geomorfologii glacjalnej, geologii czwartorzędu oraz sedymentologii.
Obecnie prowadzi badania nad ozami (formy powstające w tunelach lodowcowych) na obszarze Polski oraz nad wykorzystaniem fotografii w analizach uziarnienia osadów. Prowadzi zajęcia dydaktyczne ze studentami geografii, turystyki i rekreacji oraz ochrony środowiska. Autorka i współautorka książek popularnonaukowych (m.in. encyklopedii Geografia Świata, SBM, 2016, wspólnie z S. Kobojkiem i Z. Rdzanym). Od najmłodszych lat zafascynowana zjawiskami przyrodniczymi i naturą. Miłośniczka gór, wspinaczki skałkowej, podróżowania oraz fotografii krajobrazowej.

Wizualizacja: Inselbergi, tory, karlingi… – cuda natury na trekkingowym górskim szlaku, czy klasyczne skutki znanych procesów?

Wielkie łańcuchy górskie, masywy wulkaniczne, izolowane ostańce, głębokie doliny i kaniony, jęzory lodowcowe i wodospady. Góry oferują nam ogromną różnorodność form, kształtów i doznań. W nich możemy być świadkiem ciągłej walki między procesami endogenicznymi oraz egzogenicznymi. Przemieszczające się płyty litosfery prowadzą do wypiętrzania się systemów górskich, które ulegają ciągłym przemianom na skutek działających procesów zewnętrznych. Wydostająca się na powierzchnię magma buduje różnorodne formy wulkaniczne tworzące niekiedy rozległe masywy górskie. Istnieją również formy, których powstanie odbywa się poprzez niszczenie i usuwanie otaczających skał. Ogromna różnorodność ostańców powstaje na skutek erozji wodnej, lodowcowej, eolicznej czy procesów krasowych.
Podczas wizualizacji odbędziemy podróż po kilku kontynentach, aby bliżej poznać chociaż ułamek rozmaitości krajobrazów, które możemy zobaczyć na górskich szlakach.

Prof. UŁ dr hab. Dominik Kopeć
Uniwersytet Łódzki, Wydział Biologii i Ochrony Środowiska

Absolwent Wydziału Biologii i Ochrony Środowiska Uniwersytetu Łódzkiego, pracownik naukowo-dydaktyczny Uniwersytetu Łódzkiego oraz Lider Badań i Rozwoju Działu Teledetekcji Środowiska w firmie MGGP Aero.

Ochrona przyrody, botanika i teledetekcja to zainteresowania naukowe, które łączy prowadząc badania na obszarach cennych przyrodniczo. Obecnie zajmuje się rozwojem metod monitorowania środowiska z wykorzystaniem fuzji danych hiperspektralnych, termalnych oraz skanowania laserowego pozyskanych z pułapu lotniczego. Badania naukowe i zajęcia dydaktyczne od wielu lat prowadzi między innymi na terenie Tatrzańskiego Parku Narodowego, dzięki czemu pasję do gór może łączyć z pracą zawodową.

Prywatnie uczestnik i organizator wypraw górskich w Himalaje, Kaukaz, Alpy czy Ałtaj oraz miłośnik sportów wytrzymałościowych.

Wykład: Dlaczego musimy chronić przyrodę Tatr?

Tatrzański Park Narodowy – to piąty co do wielkości park narodowy w Polsce, który od dziesięcioleci budził tak wiele emocji i sporów w społeczeństwie. Park ten powstał ponad sześćdziesiąt lat temu, aby ochronić to, co w polskiej przyrodzie najcenniejsze. Ponieważ ochrona przyrody to głównie zakazy i ograniczenia, dlatego pomiędzy przyrodnikami (zwanymi nieraz ekologami) a różnymi instytucjami, organizacjami trwają od wielu lat spory, czy i jak udostępniać i wykorzystywać te 211 km2 powierzchni naszego kraju. Miłośnicy „białego szaleństwa” nie mogą się pogodzić z tym, że w Alpach można budować nowoczesne wyciągi i sztucznie naśnieżać stoki, a w Tatrach nie. Dlaczego „marnujemy” w Tatrach tak dużo drewna i nie walczymy z kornikiem drukarzem, i nie pozyskujemy świerków zaatakowanych przez tego chrząszcza? Jaki jest w końcu cel ograniczania ruchu turystycznego w Tatrach i po co okresowo zamykane są wybrane szlaki turystyczne. Czy wiecie jak mogłyby dzisiaj wyglądać Tatry, gdyby nie było Tatrzańskiego Parku Narodowego?
Na te i inne pytania postaram się znaleźć naukowe odpowiedzi w czasie półgodzinnej wspólnej podróży po Tatrzańskim Parku Narodowym i innych górach Europy i Świata.

Dr Justyna Cząstka-Kłapyta

Etnomuzykolog, etnolog i antropolog kultury, autorka książki „Kolędowanie na Huculszczyźnie”, organizatorka i pomysłodawca wraz z Piotrem Kłapytą Festiwali i Dni Huculskich w Krakowie i interdyscyplinarnych wydawnictw naukowych poświęconych problematyce karpackiej, w których pełni funkcję redakcyjną, przewodnik beskidzki, juror muzycznych przeglądów folklorystycznych.

Współpracuje z wieloma instytucjami naukowymi i pozarządowymi i jednoczy te środowiska we wspólnym celu propagowania szeroko pojętej kultury karpackiej i szukania wspólnych związków kulturowych, a w szczególności etnomuzycznych i związanych zwłaszcza z dawną religijnością na obszarze całego łuku karpackiego. Jest autorką wielu artykułów o tematyce kulturowej Karpat. Zainicjowała wiele projektów badawczych realizowanych przy współpracy z Radiem Kraków i TV Kraków.

Wykład: Kosmogoniczne wątki w kulturze ludów Podtatrza

Kiedy w Tatry zawitali pierwsi ich odkrywcy?, przez pryzmat jakich wierzeń je postrzegali? Jak pierwsi mieszkańcy gór interpretowali zjawiska przyrody i jak oddziaływały one na kształtowanie ich kultury? Okazuje się, że ślady tych starych wierzeń poprzedzających religię chrześcijańską (religie kosmogoniczne) można odnaleźć w najbardziej dziś obleganym miejscu Tatr, w Morskim Oku, które miał zamieszkiwać „Król Wężów” (wzmianki z XVIII i XIX wieku) stanowiący w interpretacji religioznawczej przedchrześcijańskiego Boga Wołosa/Welesa, z którym związanych jest wiele toponimów tatrzańskich (m.in. Wołoszyn).
Ślady wierzeń kosmogonicznych znajdujemy także we współczesnej kulturze duchowej górali (w zdobnictwie, stroju, architekturze). Dane archeologiczne z jaskini Obłazowa nad rzeką Białką sugerują istnienie pod Tatrami paleolitycznego sanktuarium Homo sapiens już ponad 30 000 lat temu o nieokreślonym do dziś kulcie religijnym, co wskazuje na to, że duchowość pierwszych mieszkańców Tatr rozwijała się już tysiące lat temu. W kulturach pierwotnych kontakt z bóstwem wymagał znalezienia się w centrum świata, którym najprawdopodobniej wtedy były właśnie Tatry, gdzie wedle starych wierzeń rozpoczął się mityczny akt stwarzania świata i gdzie koncentrować się miały najważniejsze żywioły gwarantujące jego trwanie. W kulturach archaicznych punktem centralnym było najczęściej Drzewo Kosmiczne albo Góra Kosmiczna, której ekwiwalent wyznaczać mogły konkretne masywy górskie (Tatry) traktowane jako obszar wykraczający poza osiągalną dla ludzi granicę świata śmiertelników „Orbis exterior”, gdzie panować musiał z założenia chaos zaświatów. Tatry były traktowane jako obszar zaświatowy, miejsce zamieszkiwane przez Bogów należących do trzech sfer – podziemnej, ziemskiej i niebiańskiej. Wspaniałym świadectwem tych starych wierzeń są przetrwałe na gruncie tradycji ustnej liczne podanie i mity, które funkcjonują całkiem niesłusznie pod nazwą bajek, czy legend, co wymaga zredefiniowania często mylonych pojęć jak: bajka, mit i legenda.

Prof. UŁ dr hab. Zbigniew Rdzany
Uniwersytet Łódzki, Katedra Geografii Fizycznej

Test konkursowy będzie zawierać niemal wyłącznie zadania związane tematycznie z problematyką gór w Polsce, Europie i na świecie.
W szczególności mogą (choć nie muszą) zostać uwzględnione następujące zagadnienia: góry a górotwory; geneza i rodzaje gór w kontekście tektoniki płyt, cech rzeźby i struktury; góry podmorskie; zapadliska tektoniczne; górskie rekordy (najwyższe szczyty, największe wodospady, największe górskie jaskinie, najgłębsze kaniony i in.); wulkanizm a tektonika płyt, typy wulkanów; lodowce
i peryglacjał w górach; rzeki górskie; procesy katastrofalne w górach i katastrofy ekologiczne; problemy ekologiczne gór Polski; klimat górski i specyficzne dla gór zjawiska pogodowe; piętra roślinne i klimatyczne w górach i ich zróżnicowanie; obszary chronione w górach Polski i świata; rośliny chronione gór Polski, w tym endemity i relikty; granice górskie Polski – historyczne i obecne; kultura góralska Karpat Polskich – jej elementy materialne i niematerialne; największe sławy alpinizmu polskiego i światowego oraz ich dokonania.

See more premium WordPress themes by TommusRhodus